Aleksandra Zečević Malović

U srcu pustinje, na visoravni Rijada, smješten je KAPSARC (Centar za studije i istraživanja naftne politike kralja Abdulaha) – neprofitna istraživačka institucija koja se bavi razvojem politika za efikasniju i održiviju upotrebu energije u cilju poboljšanja kvaliteta života širom svijeta. Međutim, osim svoje uloge u energetskim politikama, KAPSARC je istovremeno i izuzetan primjer kako parametrijska arhitektura može odgovoriti na izazove okoline, funkcionalnosti i estetskog izraza.

U vremenu u kojem enterijeri često teže neutralnosti i univerzalnosti, ovaj stan u Tivtu bira drugačiji put — onaj koji polazi od ličnog doživljaja prostora.

U samom srcu Perasta, grada koji se spušta ka moru u ritmu kamena i svjetlosti, nekadašnji hotel Per Astra doživio je potpunu transformaciju. Arhitektonski studio Archifocus iz Nikšića potpisuje zahtjevnu adaptaciju i redizajn ovog objekta u luksuzni Santa Boka Hotel 5*, projekt koji prevazilazi granice funkcionalne rekonstrukcije i ulazi u sferu filozofije prostora. U toj transformaciji spojeni su inženjerska preciznost, emocionalna mjera i duboko poštovanje prema kontekstu Perasta — grada koji je istovremeno i muzej i živi pejzaž.

Dr Sonja Radović Jelovac je interdisciplinarni arhitekta i doktor nauka iz oblasti ekološkog projektovanja i urbanog planiranja na Univerzitetu „La Sapienza“ u Rimu. Osnivač je i vodeći arhitekta studija Studio Synthesis architecture&design, kao i istraživačkog instituta Panarchy 11 – Research for Resilience. U svom radu spaja nauku, dizajn i umjetnost kroz savremeni pristup održivom urbanizmu i rezilijentnom prostornom planiranju. Bila je kustoskinja nacionalne postavke na 16. Bijenalu arhitekture u Veneciji, komesarka Balkanskog arhitektonskog bijenala (BAB), i članica žirija na međunarodnim konkursima (Expo Milano, Dubai, Osaka). Za projekte je višestruko nagrađivana, uključujući Architecture Master Prize, German Design Award, CEMEX, Loop Design Award, i Big SEE. Nominovana je za Mies van der Rohe Award za projekte The Two i Betula Design Centre. Za Sonju Radović Jelovac, arhitektura je put trajanja.

U savremenom planiranju i projektovanju infrastrukture pejzaž se često posmatra kao vizuelna kulisa ili prostor za „sanaciju“ posljedica gradnje, dok njegova funkcija kao živog, biološki aktivnog sistema ostaje u drugom planu. Saobraćajnice, naročito autoputevi i magistralni pravci, predstavljaju jednu od najinvazivnijih intervencija u prostoru, sa dugoročnim i često nevidljivim posljedicama po biodiverzitet i kontinuitet staništa. Upravo u tom kontekstu, ekodukti se pojavljuju kao prostorni i ekološki odgovor koji prevazilazi puko ublažavanje štete, nudeći mogućnost ponovnog uspostavljanja veza unutar fragmentisanog pejzaža i redefinisanja odnosa između infrastrukture, prirode i čovjeka.

Izranjajući iz pijeska ostrva Saadiyat, Zayed Nacionalni Muzej predstavlja istovremeno kulturnu instituciju i klimatski instrument. Smješten u srcu Kulturnog Distrikta Saadiyat, ovaj projekat biroa Foster + Partners, predvođenog Pritzerovim laureatom Lordom Normanom Fosterom, otvoren je za javnost 3. decembra 2025. godine, nakon više od jedne decenije planiranja i složene izgradnje.

Na rubu naselja Bandići, u neposrednoj blizini Podgorice, realizovan je projekat vinarije i pratećih objekata koji na promišljen način objedinjuje savremeni arhitektonski izraz, lokalnu graditeljsku tradiciju i funkcionalnost poljoprivrednog gazdinstva površine veće od 5 hektara. U pitanju je prostorna intervencija koja ne samo da odgovara zahtjevima proizvodnje, već i jasno afirmiše ideju o arhitekturi kao integralnom dijelu pejzaža.

Novi Atlas Jadrana, projekat APSS Instituta iz Podgorice, podržan od strane Programa za kulturu i kreativnost Zapadnog Balkana (Culture and Creativity for the Western Balkans) i British Council, predstavljen je u Decembru u Podgorici, a njegova međunarodna i crnogorska promocija najavljena je za prvu polovinu ove godine.

U enterijeru prodavnice dječije opreme i igračaka, arhitektkica Marija Lukić oblikovala je prostor koji priziva atmosferu igrališta — ali ne kroz doslovnost, već kroz pažljivo kontrolisanu estetiku, funkcionalnost i mjeru. Umjesto da imitira dječiji svijet, prostor ga reinterpretira minimalističkim jezikom, ostajući dosljedan jasnoći forme i suptilnosti detalja.

Uređenje sopstvenog radnog prostora za studio NG Design predstavljalo je priliku da se profesionalno iskustvo pretoči u lični, samoprojektovani enterijer. Autori su se prvi put našli u ulozi projektanata, investitora i korisnika prostora, oblikujući ambijent koji podjednako odgovara potrebama rada i susreta sa klijentima. Rezultat je funkcionalno i atmosferično radno okruženje, zasnovano na jasnoj prostornoj organizaciji i pažljivoj upotrebi materijala.

U samom srcu Sijene, unutar zidova istorijske Palate Rinučini, nalazi se stan čija je nedavna restauracija i enterijersko uređenje spojila drevno nasljeđe i savremenu estetiku. Smještena u strukturi koja datira iz 11. vijeka, ova intervencija otkriva skriveno bogatstvo zidova srednjovjekovne kule i pretvara prostor u sofisticirani, ali tihi dijalog prošlosti i sadašnjosti.

Na obali Luštice stara vojna zgrada doživjela je preobražaj koji briše granicu između prošlosti i sadašnjosti. Umjesto rušenja, odluka je bila da se sačuva i transformiše, zadržavajući originalni oblik i konstrukciju. Projekat podgoričkog studija NRA Atelier pažljivo je oblikovao duh mjesta. Dodan je samo jedan sprat – taman toliko da objekat dobije novu funkciju, a da i dalje djeluje kao da je oduvijek bio dio pejzaža. „Kada je nešto funkcionalno, ne treba ga rušiti; ako je drvo živo, ne treba ga uklanjati,“ prisjeća se Simon Drotter, kreativni direktor ispred investitora, pozivajući se na viziju vlasnika Samih Sawirisa.