Funkcionalnost pejzaža kao živog organizma, biološki aktivnog često je potpuno potisnuta u odnosu na formu, estetiku, vizuelnu dopadljivost pa i trend, modu. Za razliku od objekata koji su dio nežive prirode, u našem domenu rada uvijek smo u zoni živog, prirodnog ili prirodi sličnog ambijenta, pa su veze priroda-čovjek- urbano nešto kompleksnije. U toj slojevitoj strukturi nisu samo biljke sfera delanja, već i ukupan biodiverzitet nekog područja. Tako, pri projektovanju saobraćajnica, autoputeva obično smo upućeni samo na ublažavanje ozleda predjela koje nastaju u toku izvođenja radova, kao i na uljepšavanju zelenih traka i usijeka, nasipa. Međutim, ovakve intervencije djeluju snažno na cjelokupan ekosistem područja, stvarajući često golim okom nevidljive posledice po biodiverzitet. Međutim, posledice su metrički mjerljive, i realne. Ti negativni efekti djeluju dugoročno i dovode do gubitka staništa, vrsta, genetskog osiromašenja i uopšte slabljenja ekosistema kao takvog.
Direktne posledice su:
Gubitak staništa i degradacija njegovog kvaliteta - osim direktnog gubitka staništa,dolazi do poremećaja u vodnom režimu potoka i rijeka, što dalje vodi u poremećaje u lancu ishrane i staništu
Fragmentacija staništa- jedan je od ključnih negativnih uticaja, smanjuje se areal rasporstranjenosti i mogućnosti da nalaze hranu, smanjuje se ukupna dužina ivičnog predeonog obrasca koji je ključan za biodiverzitet
Izbjegavanje puteva - mnoge vrste krupnijih životinja prosto izbjegavaju kretanje uz puteve zbog buke i ljudskih aktivnosti
Mortalitet i povećano prisustvo čovjeka - životinje stradaju direktno ili u dodatno ugrožene zbog pristupačnosti čovjeku
Poremećaj društvene strukture - onemogućene su migracije u sezoni parenja i sezonske migracije
Kontinuitet staništa je prekinut i vrste počinju genetski da slabe, do konačnog izumiranja populacija.
Saobraćajnice ne mijenjaju pejzaž samo fizički. Njihov stvarni uticaj često je skriven: fragmentacija staništa, prekid migracija i dugoročno osiromašenje biodiverziteta. Te posljedice nijesu uvijek vidljive, ali su mjerljive — i trajne.
Svi navedeni negativni efekti saobraćajnica tipa autoputeva i magistralnih puteva mogu se ublažiti formiranjem mostova ili podvožnjaka za migraciju vrsta, što nije nepoznata praksa. Međutim, umjesto pukog prelaska sa jedne strane na drugu, mostovi popularno nazvani ekoduktovi postaju složenije konstrukcije koje objedinjuju migraciju životinjskih vrsta, ali i regeneraciju u smislu biljnih staništa, jer se realizuju građevinski kao zeleni krovovi, pa oni sami postaju neka vrsta malog ekosistema čija je osnovna funkcija konekcija, uvezanost staništa sa obje strane trase.
Zapravo, oni postaju produžetak okolnog prirodnog prostora, sa svim svojim slojevima. Jedan od prvih projekata koji je ovakvu zamisao uveo i čovjeka, je nedavno nagrađeni ekodukt (ASLA Awards 2025- nagrada Američkog udruženja pejzažnih arhitekata) u San Antoniu - The Robert LB Tobin Land Bridge koji se nalazi u Phil Hardberger parkovsko - šumskoj zoni, na oko 15 km od centra grada.
Ovu park-šumu površine oko 1,5 km² presijeca autoput sa do 8 traka, čime su staništa već svedena na ograničen prostor. Posebnost projekta je što se na mostu širine oko 48 m i dužine oko 1 km obnavlja čitav ekosistem – od stepske i žbunaste vegetacije do hrastovih šuma, uz jasno odvojene zone za kretanje divljih životinja i pješačke staze. Šetnica meandrira kroz prostor, uvodeći ljude u zonu migracije životinja, ali bez međusobnog ometanja. Visinska razdvojenost staza obezbjeđuje funkcionalnu, vizuelnu i zvučnu izolaciju, omogućavajući nesmetan prelazak faune. Na vrhu mosta čelične zavjese stvaraju zaštićeno i iznenađujuće tiho okruženje, uprkos autoputu ispod. Potporni zidovi izvedeni su od lokalnog krečnjaka, uz zaklone za posmatranje životinja sa obje strane.
Pojam „kultivisana divljina“, kojim autori opisuju ekodukt u San Antoniju, označava pažljivo projektovan prostor koji zadržava logiku prirode, ali je oblikovan ljudskom intervencijom. Arhitektura se ovdje povlači, a pejzaž preuzima primat.
Popularni tree walk - šetnica u zoni krošnji, povezuje park šumu sa mostom, inkorporirajući sam most u zonu pješačkih trajektorija šireg okruženja. Kontinualnost prirodnog prostora osnovna je vrijednost ovog projekta, jer time prelazak sa jedne na drugu stranu puta čini skoro neprimjetnom, a ekodukt ujedno služi i kao trim staza i šetnica. Kišnica se sakuplja u podzemnim rezervoarima i služi za navodnjavanje u vrelim ljetnjim mjesecima.
Uspješnost realizacije projekta jeste u združenom radu ne samo pejzažnih arhitekata kao vodećih projektanata, već i biologa, stručnjaka za divlje životinje, uz čiju su pomoć dimenzionisani prolazi i neophodne površine za bezbjedan prolazak divljih životinja.
Most je postao biogenerator novih biljnih i životinjskih vrsta, reintrodukovane biljne vrste privukle su nove životinjske vrste, pa je biodiverzitet područja povećan za ukupno oko 50 vrsta. Svaka poznata životinjska vrsta u park šumi Phil Hardberger zabilježena je kako prelazi most, uključujući risa, srne, belorepog jelena i divlju mačku. Kako i sami autori projekta napominju (stimsonstudio.com) ovaj projekat se ukratko može opisati kao kultivisana divljina.
Ekodukt The Robert LB Tobin Land Bridge je uspiješan pokušaj čovjeka da, ne tako očekivano, sebe stavi u podređenu poziciju, i prvenstvo pruži prednost prirodi, ali na jedan nov i inovativan način, potpuno suštinski uvažavajući postojeću pejzažnu i biološku matricu okruženja u kome nastaje. Ovako, funkcionalnost pejzaža kao ljudske tvorevine u zoni prirodnog, unaprijeđena je kompleksno i zadovoljavajući sve aktere u složenom ekosistemu biljaka, životinja, i na kraju čovjeka.
Komentari(0)