Bezrezervno želim da vjerujem u uspjeh koncepta ,,otvorenog grada“ i lokalnih društvenih i kulturnih vrijednosti (čojstvo – being human), koje promovišu otvorenost, solidarnost i potencijal prije svega društvene transformacije, kojim je Nikšić pobijediom ukrajinski grad Lviv, koji je takođe nastupio sa sjajnim konceptom ,,Responsibility to be“, a koji se vezuje za traumatska iskustva Ukrajine, kulturu otpora i budućnost u evropskom kontekstu.
U dostupnim izvještajima, navodi se da koncept ,,otvorenog grada“ predstavlja ideju grada kao ,,trga za komunikaciju i susrete“ - grad kao platforma gdje arhitektura i urbanizam omogućavaju interakciju između ljudi i kultura. Takođe, plan sadrži elemente rekonstrukcije, reinterpretacije ali i plan novih arhitektonskih intervencija, kao i preispitivanje potencijala modernističke arhitekture, i njihovu integraciju sa prirodnom i urbanom okolinom. Ideja se temelji na gradu koji treba biti inkluzivan i održiv, kroz imperativ angažmana cijele zajednice.
Osnovni cilj programa je promovisanje kulturne raznolikosti Evrope, podsticanje kreativnosti i međusobnog razumijevanja, te korištenje kulture kao pokretača urbanog i društvenog razvoja.
Ipak, nakon par novinskih članaka, entuzijazam mi je vrlo brzo splasnuo, kada sam shvatila da nominaciju možemo potrošiti u jeftinim političkim, identitetskim i jezičkim raspravama o tome da li je Nikšić prestonica ili prijestonica kulture. Ipak želim da vjerujem u najbolji scenario.
Evropska prijestonica kulture predstavlja jednu od najvažnijih kulturnih inicijativa Evropske unije, pokrenutu 1985. godine, na prijedlog tadašnje grčke ministarke kulture Meline Merkuri i francuskog ministra Žak Langa. Ideja je nastala iz želje da se istakne bogatstvo i raznolikost evropskih kultura, kao i da se ojača zajednički evropski identitet kroz umjetnost i kulturu. Osnovni cilj programa je promovisanje kulturne raznolikosti Evrope, podsticanje kreativnosti i međusobnog razumijevanja, te korištenje kulture kao pokretača urbanog i društvenog razvoja. Evropska prijestonica kulture treba da pokaže kako kultura može doprinijeti ekonomskom rastu, socijalnoj koheziji i obnovi gradova. Kroz godinu u kojoj nosi ovu titulu, grad organizuje bogat i raznovrstan kulturni program koji uključuje lokalne i međunarodne umjetnike, zajednice i institucije.
Proces izbora grada traje više godina i odvija se u dvije faze: predizbornoj i finalnoj. Više gradova iz iste zemlje mogu podnijeti kandidaturu, nakon čega nezavisni žiri iz oblasti kulture bira grad koji najbolje ispunjava ciljeve programa i pokazuje jasnu i dugoročnu strategiju razvoja. Grad koji dobije titulu mora imati detaljno razrađen plan kulturnih aktivnosti i događaja koji će se realizovati tokom cijele godine. Finansiranje programa obezbjeđuje se uglavnom iz budžeta lokalnih i državnih vlasti uz podršku EU i privatnih sponzora. Titula Evropske prijestonice kulture donosi vidljivost, privlači turiste, podstiče ulaganja u kulturnu infrastrukturu i doprinosi urbanom preobražaju.
Važno je zaključiti da je titula European Capital of Culture velika obaveza za cijelu zemlju, i od kljućnog je značaja da cijeli proces ostane izvan političkih interesa i partikularnih ideoloških narativa. Ovaj projekat u svojoj suštini nosi ideju otvorenosti, solidarnosti i evropskog dijaloga, i može ostvariti svoj puni potencijal samo ako se temelji, na znanju, stručnosti i profesionalnom integritetu.
Prvi grad koji je ponio ovu titulu, bio je Atina 1985. godine, a danas program uključuje i gradove iz zemalja kandidata za članstvo u EU, među kojima su i zemlje Zapadnog Balkana. Ranije su iz Crne Gore kandidaturu podnijeli i Herceg Novi (2021), Budva (Budva-Boka, 2028), koja je ušla u finale ali nije izabrana.
Brojni evropski gradovi u proteklih nekoliko decenija pokazali su da titula Evropske prijestonice kulture nije samo stvar prestiža, već snažan katalizator urbanog, kulturnog i ekonomskog razvoja. Gradovi poput Lillea, Helsinkija, Temišvara i Rijeke iskoristili su ovaj mandat za redefinisanje svog kulturnog identiteta, revitalizacije zapuštenih urbanih zona, te jačanju internacionalne prepoznatljivosti. Kroz strateške kulturne programe, ulaganje u infrastrukturu i promociju lokalnih umjetnika, gradovi nosioci ove titule, su demonstrirali kako evropski okvir može poslužiti kao platforma za dugoročne promjene. U nastavku će biti prikazano nekoliko zanimljivih projekata koji su realizovani u gradovima koji su bili nosioci ovog prestižnog priznanja, sa akcentom na korištenje industrijskog i brownfield naslijeđa, od small scale do radikalnih prostornih intervencija.
Napušteni industrijski prostori česta su tema intervencije u gradovima prijestonicama kulture. Stara fabrika u Linzu 2023. godine pretvorena je u Centar savremene umjetnosti, galerije i kulturne inkubatore. Ideja je oživljavanje obale Dunava kroz kulturu i dizajn. Nekadašnja fabrika cigareta TABAK FABRIK definiše se kao univerzalna fabrika budućnosti, komora umjetnosti i istraživanja, nauke i kreativne industrije, inženjerstva i rukotvorina, obrazovanja i osposobljavanja. U srcu novog kampusa u fokusu je kreativnost ljudi. Koncept „neoindustrijalizacije“, funkcioniše kao pogon za nove tehnologije, rukotvorine, istraživanje i obrazovanje, umjetnost, kulturu i kreativnu industriju. Zbog svog nekonvencionalnog i spektakularnog rasporeda prostora, Tabakfabrik Linz već se razvio u traženi izložbeni prostor za međunarodne izložbe, kao što su „Titanica“; „Körperweltena“ i „Tutenchamona“ do „Misterija Banksyja – Genijalan um“, privlačeći stotine hiljada posjetilaca.
Veoma zanimljiv koncept je Maison Folie Wazemmes nastao kao dio projekta za grad Lillea, otvoren povodom događaja Lille 2004., Evropske prijestolnice kulture. Ovu bivšu tekstilnu fabriku obnovila je holadnska agencija Nox i arhitekta Lars Spuybroek u pratnji Ducks Scéno. Prostor je prilagođen za dizajn scenografije dvorane sa 250 mjesta i studija za snimanje, koje će 2004. godine postati kuća Folie Wazemmes. Kuća je smještena u četvrti poznatoj po svom popularnom duhu i kulturnoj vitalnosti. Ona postaje sjedište popularne kulture i mjesto susreta, zasnovano na konceptu raznolikost. Stara fabrika, sastavljena od dvije zgrade postavljene jedna nasuprot drugoj i odvojene unutarašnjom ulicom, sada sadrži izložbene prostore, radne i kreativne prostore za boravak, gostionicu s više mogućnosti, te sobu za sastanke. U svom produžetku, nova zgrada, prekrivena intrigantnom svjetlucavom metalnom fasadom, služi kao dvorana za izvedbe, povezujući savremni dizajn sa postojećom baštinom.
Dobar primjer uspješno iskorištenog mandata je Marseille-Provence 2013, bio je koncipiran kao niz cjelogodišnjih kulturnih događaja koji su se održali u Marseilleu u Francuskoj i okolnom području u čast proglašenja teritorija Evropskom prijestolnicom kulture za 2013. godinu. Ukupno je održano više od 900 različitih kulturnih događaja koji su privukli više od 11 miliona posjetilaca. Marseille-Provence 2013 je imao proračun investicija od približno 100 miliona eura, a više od 600 miliona eura u novu kulturnu infrastrukturu, uključujući MuCEM koji je dizajnirao Rudy Ricciotti i konferencijski centar Villa Méditerranée koji je dizajnirao Stefano Boeri. MP2013 bio je ključni dio većeg, višedecenijskog razvojnog napora za revitalizaciju grada.
Marseille je poznat kao grad raznolikosti, no društvene nejednakosti, siromaštvo naspram bogatstva i suočavanje s generacijama imigranata veliki su izazov za grad. Marseille se našao u procesu strukturne transformacije - arhitektonske, urbanističke, kao i kulturne - i sociopolitičke. Kako bi prikazao grad u svoj toj njegovoj složenosti, CaP.CULT ističe različite aspekte Marseillea, istražuje različite gradske četvrti, raspravlja o problematičnim područjima, i njhovom potencijalu.
U novoobnovljenom hangaru J1 u srcu marsejeske luke organizovane su izložbe. Prva je istraživala istoriju mediteranskih naroda i njihov odnos s morem i gradovima, druga se bavila arhitektom Le Corbusieom, njegovim vezama s Marseilleom i njegovom ulogom u pokretu brutalističke arhitekture. Hangar J1 otvoren je za javnost isključivo za godinu Evropske prijestolnice kulture.
Stara luka u Marseilleu u potpunosti je preuređena u jedan od najvećih javnih prostora u Evropi, uz potpunu reorganizaciju automobilskog prometa koji je omteao nesmetan pristup moru. Luka dobija atraktivnu pergolu u ogledalima koju je dizajnirao arhitekt Norman Foster. Titula “Evropska prijestolnica kulture: Marseille-Provence 2013.” promijenila je grad!
Vila Méditerranée, takođe je smještena na ovoj obali J4, nedaleko od MuCEM-a, “međunarodni je centar za mediteranski dijalog i razmjenu” koji je osnovala regionalna vlada Provanse-Alpe-Azurne obale. Zgradu je projektovao Stefano Boeri u obliku obrnutog slova “L” s istaknutim nadstrešnicom nad vodenim bazenom, koji kao takav postaje novi simbol grada.
I čuveni japanski arhitekta Kengo Kuma, projektovao je objekat i simbol grada za Marseille, izgrađen kako bi dočekao muzičare svjetske klase i najbolje studente muizičke aklademije na jugu Francuske.
Da su brownfield lokacije dobar potencijal za transformaciju prostora i grada, pokazuje još jedan uspješan primjer dobro upotrijebljenog mandata, a to je grad Plzen u Češkoj, 2015. godine , sa projektom DEPO2015. Napušteni prostor pretvoren je u prostor za dizajn, umjetnost, i kreativne industrije.
Zanimljiv je pristup kojim njemački grad Essen (2010), postaje prijestonica kulture u ime cijele Ruhrske industrijske oblasti, tako da titulu ne nosi samo grad, već regija. Holandski arhitekta Rem Koolhaas, predstavio je nacrt glavnog plana za dalje proširenje područja Zollvereina, koji je bio jedan od centralnih simbola transformacije industrijskog naslijeđa. Studio OMA postavio je strateški okvir za kasnije projekte u okviru regije gdje se nalazi najveći rudnik uglja i postrojenje u Njemačkoj, Rurh 2010. Razvio je koncept ,,preservative urbanism,, kao koncept očuvanja ruševnog, industrijskog pejzaža kroz precizne intervencije.
Koncept za Muzej Ruhra razvijen je u bliskoj saradnji između arhitekata, korisnika i kustosa. Srce muzeja je centar za posjetitelje, koji se nalazi na nadmorskoj visini od 24 metra iznad tla, a do njega se dolazi pokretnim stepenicama dugim 60 m. Ogromne mašine bivše fabrike za pranje uglja dio su koncepta i smatraju se spomenicima rada. Izložbene prostorije nalaze se na spratovima. Za novu namjenu, zgrada je morala biti potpuno rekonstruisana.
Rijeka u Hrvatskoj je takođe uspješan primjer kako ova titula na pravi način može postati generator promjena u prostoru. Među brojnim aktivnostima i manifestacijama koje su se odvijale po cijelom gradu, jedan od veoma zapaženih projekata je transformacija stare napuštene zgrade, koja je dio bivšeg industrijskog kompleksa Rikard Benčić. Veoma autentični kampus u centru Rijeke, transformisan je u nekoliko novih funkcija: T objekat u novu gradsku knjižnicu, H objekat je prilagođen Muzeju savremene umjetnosti MMSU, dok je brick house, objekat od opeke pretvoren u Kuću za djecu - kulturni i edukativni centar. Tu su i palata nekada namijenjna rafineriji šećera, koja je adaptirana za stalnu izložbu Gradskog muzeja. Cio kampus je i kroz parter prilagođen novim funkcijama. Ovaj projekat finansiran je strukturnim fondovima i Evropskim fondom za regionalni razvoj u okviru Operativnog programa „Konkurentnost i kohezija“ 2014.-2020. Ukupna vrijednost projekta iznosi 162,1 miliona kuna, od čega je 68,2 miliona finansirano bespovratnim sredstvima EU, 10 miliona kuna finansirano je Ministarstvom regionalnog razvoja i fondovima EU, a preostali iznos finansiran je iz budžeta Grada Rijeke. Kreativni potencijal koji pulsira iza zidova ove kuće jedna je od najljepših priča koje u Rijeci pripovijeda Evropska prijestolnica kulture. Za ovako jedan važan projekat angažovana su najznačajnija imena Hrvatske arhitektonske scene, kao što su Idis Turato, Iva Letilović, Igor Pedišić, Penezić&Rogina arhitekti, Saša Randić, Dinko Peračić, NFO i mnogi drugi. Neki od projekata još uvijek su u fazi realizacije, imajući u vidu da je pandemija Corona virusa omela dinamiku izgradnje.
Osim infrastrukturnih projekata, jako je zanimljiv projekat kojim nastupa Matera (2019): Matera open design school, gdje je otvorena škola dizajna (ODS), interdisciplinarna eksperimentalna laboratorija. Lokalni i evropski umjetnici i stručnjaci imali su priliku sarađivati na aktivnostima koje je organizirao ODS: produkcija 9 velikih izložbi, 11 urbanih instalacija i 10 kulturnih događaja s glavnim ciljem podsticanja susreta i uživanja javnosti u kreativnom sadržaju. Ideja je da Matera postane mjesto dijeljenja i međusobnog učenja, vođeno potrebom za kontinuiranom kreativnom razmjenom između umjetnosti, nauke i tehnologije.
Da projekti mogu imati snažan impakt i u manjoj razmjeri, govori realizovani projekat u okviru programa Temišvar 2023 Evropska prijestolnica culture: ,,RASADNIK: 1306 BILJAKA ZA TEMIŠVAR”, koji zauzima simbolično središnje mjesto u gradu, te stoga ima za cilj da se čita kao poziv na redefinisanje i intenziviranje korištenja javnog prostora i njegovog odnosa sa zelenilom. Instalacija je efemerna struktura koja udomljuje rasadnik i otvorene prostore za javne aktivnosti. Instalacija se može promatrati kao otvoreni test o tome kako se javni prostor može koristiti, dizajnirati i percipirati. Imajući na umu tekuću urbanu transformaciju područja, prijedlog želi otvoriti nove perspektive i rasprave o namjeni i temporalnostima grada te njegovom angažmanu s raznim zajednicama i institucijama. Nakon završetka projekta, drveće je usađeno na više lokaliteta.
Grad Mons u Belgiji bio je nosilac titule 2015. godine, čiji je vodeći projekat Mons International Congress Xperience (MICX), dizajniran od strane Studija Libeskind. Zamišljen kao nova arhitektonski reper grada, novi kongresni centar ključni je generator ekonomske revitalizacije i služi kao pokazni primjer kako je moguće ostavriti dijalog između starog i novog. Sa platforme za razgledanje na vrhu posjetilac može vidjeti zvonik iz 17. vijeka, UNESCO-vu baštinu u istorijskom centru grada, kao i novi željeznički kolovoz koji je dizajnirao Santiago Calatrava i rijeku La Haine. Centar sadrži veliku ulaznu dvoranu, tri auditorijuma, višenamjensku dvoranu za događaje, konferencijske dvorane, kancelarije, restorane, podzemnu garažu i javnu krovnu terasu.
Pored nekoliko gore prikazanih projekata, postoji još veliki broj gradova koji su od 1985. godine uspješno iskoristili titulu. Sa druge strane, ima i manje uspješnih primjera, koji nisu uspjeli da realizuju agende i programe, ili su kritikovani zbog nedovoljnog integrisanja zajednice u procese. Važno je zaključiti da je titula European Capital of Culture velika obaveza za cijelu zemlju, i od kljućnog je značaja da cijeli proces ostane izvan političkih interesa i partikularnih ideoloških narativa. Ovaj projekat u svojoj suštini nosi ideju otvorenosti, solidarnosti i evropskog dijaloga, i može ostvariti svoj puni potencijal samo ako se temelji, na znanju, stručnosti i profesionalnom integritetu. Neophodno je prije svega izbjeći svaku insturmentalizaciju kulturnog i arhitektonskog nasljeđa u svrhe političke promocije. Nikšić ima veoma autentičan kulturni i urbani karakter, formiran kroz slojeve industrijskog razvoja, modernističkog planiranja i specifičnog društvenog konteksta, i upravo taj karakter treba da postane i temelj kulturnog programa. Proces mora biti otvoren, inkluzivan i zasnovan na kompetenciji, čime Nikšić mora iskoristiti priliku da pokaže da razumije svoju prošlost, afirmišući intervencije koje će biti savremene. Evropska prijestonica kulture nije nagrada već odgovornost i sposobnost grada da pokaže obnovu grada, njegove kulture, prostora i zajednice.
Komentari(0)