KOLIKO SU SOLARNI PANELI ZAPRAVO EKOLOŠKI?

ŠTA JE SVE DOBILO ZELENO SVIJETLO

Ministarstvo prostornog planiranja, urbanizma i državne imovine ove godine izdalo je dozvole za nekoliko velikih projekata. Prema istraživanju BIRN-a, od marta 2023. država je izdala više od 40 urbanističko-tehničkih uslova za solarne elektrane, a građevinske dozvole za više od šest projekata.

•   Solarna elektrana Tupan, Nikšić: investitor S2P Tupan, 70,2 MW instalisane snage (97,36 MWp), 131.568 panela raspoređenih u 13 zona. Dozvola je izdata 8. oktobra, a radovi moraju početi u roku od dvije godine.

•   Vjetropark Korita, Bijelo Polje: prva faza od 88 MW i 11 vjetroturbina, sa trafostanicom 35/400 kV. Investicija se procjenjuje na oko 132 miliona eura.

•   Solarna elektrana Bogetići, Danilovgrad: investitor TM invest, 67 MW, više od 90.000 panela na preko milion kvadrata, uz oko 10 km novih pristupnih puteva. Dozvola izdata u julu izazvala je reakcije Mitropolije crnogorsko-primorske i Opštine Danilovgrad zbog blizine Ostroga.

•   Vjetroelektrana Gvozd, Nikšić: EPCG-ov projekat u probnom radu je od maja i trebalo bi da daje oko 150 GWh struje godišnje. Druga faza, sa još 21 MW, najavljena je za proljeće 2027.

Proceduru dodatno ubrzavaju i nova pravila. Izmjene zakona o obnovljivim izvorima energije, usvojene krajem jula, uvode "područja ubrzanog razvoja" i brže postupke za ovakve projekte, a solarni sistemi do 1 MW više ne traže građevinsku dozvolu.

ODAKLE CRNA GORA DANAS DOBIJA STRUJU

Da bi se ocijenilo da li je solarna energija dobar izbor, treba znati šta zamjenjuje. U 2024. godini obnovljivi izvori dali su 41% proizvodnje struje, a ostatak je uglavnom došao iz Termoelektrane Pljevlja, koja radi na lignit. Cilj do 2030. je 50% iz obnovljivih izvora.

Solarne elektrane su prošle godine dale svega 4,51% proizvodnje. Krajem 2025. na mreži je bilo oko 66 MW solarnih elektrana. Uz to, Crna Gora je imala 7.942 prozjumera, domaćinstava i firmi koje same proizvode struju, ukupne snage 34,3 MW.

KOLIKO ZAGAĐUJE PANEL KOJI NE ISPUŠTA DIM

Solarni panel u radu ne emituje ništa, ali njegova proizvodnja troši mnogo energije. Silicijum se topi na visokim temperaturama, a tu su i staklo, aluminijumski ram i bakar. Većina panela proizvodi se u Kini, dobrim dijelom uz struju iz uglja.

Kad se sve to sabere i podijeli sa strujom koju panel proizvede za vijek trajanja, dobija se emisija po kilovat-satu. Prema analizi Ekonomske komisije UN za Evropu (UNECE), solarni paneli od polikristalnog silicijuma imaju oko 37 grama CO2 po kWh, a tankoslojni paneli 12-15 grama. Elektrana na ugalj ispusti 850-1.000 grama, odnosno više od 20 puta više.

Postoji i pitanje energije. Prema izvještaju njemačkog instituta Fraunhofer ISE iz jula 2026, solarnom sistemu u južnoj Evropi treba manje od godinu dana da proizvede onoliko energije koliko je potrošeno za njegovu izradu. Ostatak vijeka, 25 i više godina, energija je čist dobitak.

ŠTA SE DEŠAVA SA ZEMLJIŠTEM ISPOD PANELA

Ovdje počinju stvarni problemi. Velika solarna elektrana zauzima otprilike hektar po megavatu. Projekat od oko 60 MW kod Nikšića planiran je na oko 51 hektar, jedan kod Cetinja na oko 65 hektara, a elektrana kod Bogetića sa infrastrukturom zauzima više od 100 hektara.

Na tim površinama uklanja se vegetacija, teren se ograđuje, prave se putevi i kanali za kablove. BIRN je u avgustu objavio da su studije uticaja za više projekata upozoravale na značajnu štetu po biodiverzitet, uključujući staništa sa liste Natura 2000, a da ih je Agencija za zaštitu životne sredine ipak odobravala. Jedna elektrana planirana je i u Parku prirode Rijeka Zeta.

Stručnjaci se slažu da je lokacija važnija od same tehnologije. Darko Saveljić iz Agencije za zaštitu životne sredine za BIRN je naveo da su paneli na poljoprivrednom zemljištu bolje rješenje od panela na kamenjaru. Energetski analitičar Almir Muhamedbović upozorava da velike površine pod panelima smanjuju upijanje vode u tlo, što povećava oticanje i rizik od klizišta.

Dobra strana je što je uticaj, bar u teoriji, povratan. Paneli stoje na stubovima, tlo se ne betonira, pa se teren nakon demontaže može vratiti prvobitnoj namjeni. U Evropi se sve više grade i agrosolarne elektrane, sa panelima podignutim tako da se ispod njih napasaju ovce ili gaje kulture kojima prija hlad.

KOLIKO TRAJE SOLARNI PANEL

Proizvođači danas daju garanciju na snagu od 20-25 godina, a često i duže, ali panel ne prestaje da radi kad garancija istekne. Prema američkoj Nacionalnoj laboratoriji za obnovljivu energiju (NREL), paneli gube u prosjeku oko 0,5% snage godišnje, pa poslije 20 godina i dalje daju oko 90% početne proizvodnje.

U praksi se velike elektrane često obnavljaju i ranije, jer novi paneli na istoj površini daju znatno više struje. Danas komercijalni paneli imaju efikasnost između 19% i 25%, što je značajno više nego prije deset godina. Invertori, uređaji koji struju sa panela pretvaraju u struju za mrežu, obično se mijenjaju bar jednom tokom vijeka elektrane.

GDJE ZAVRŠAVAJU STARI PANELI

Najveći dio mase panela čine staklo i aluminijumski ram, a ostatak su plastika, bakar, silicijum i male količine srebra. Pojedini paneli sadrže i olovo u lemu, a tankoslojni i kadmijum, pa se ne smiju odlagati na obične deponije.

Tehnički je moguće reciklirati gotovo sve materijale iz panela. Problem je ekonomija. Prema Fraunhofer ISE, danas se uglavnom recikliraju samo staklo, ram i razvodna kutija, jer je izdvajanje silicijuma i srebra još skupo. Evropska direktiva o elektronskom otpadu propisuje da se najmanje 80% mase starog panela mora preraditi i reciklirati. Količine će brzo rasti.

Za Crnu Goru je ovo pitanje koje dolazi za 20-ak godina, ali pravila se donose sada. Kritičari upozoravaju da država još nema razvijen sistem sakupljanja i reciklaže dotrajalih panela, niti obavezu da investitori unaprijed obezbijede novac za demontažu i sanaciju terena, kako trošak kasnije ne bi pao na građane.

DA LI JE TO PRAVI IZBOR ZA CRNU GORU?

Argumenti za su jasni. Svaki kilovat-sat iz sunca ili vjetra može da zamijeni struju iz uglja, a emisija je i do dvadeset puta manja. Crna Gora ima mnogo sunčanih dana, a domaća proizvodnja smanjuje zavisnost od uvoza i od jednog starog izvora kakav je Pljevlja.

Argumenti protiv tiču se prostora, a ne tehnologije. Zemlja je mala, prostor je ograničen, a pejzaž je osnova turizma. Uz to, solarne elektrane proizvode najviše struje u podne i ljeti, pa mreži trebaju baterije i balansiranje.

Zato pravo pitanje nije "da li", već "gdje i pod kojim uslovima". Prvi izbor bi trebalo da budu krovovi, parkinzi, industrijske zone, napušteni kopovi i već degradirana zemljišta, a na otvorenom prostoru jasna mapa dozvoljenih lokacija, poštovanje zaštićenih staništa i garancije za sanaciju. Za ekološku državu ključno je planiranje: gdje solarna energija ide i ko odgovara za prostor kad elektrana prestane da radi.

U našem adresaru, u kategoriji Solarni sistemi i toplotne pumpe, možete pronaći firme koje projektuju i ugrađuju solarne sisteme na krovove kuća i poslovnih objekata.