Predmet rada je sanacija, konzervacija i prenamjena zaštićenog kulturnog dobra Tamnica Jusovača u Podgorici. Objekat se nalazi u urbanom tkivu naselja Drač i upisan je u Registar kulturnih dobara Crne Gore kao nepokretno kulturno dobro III kategorije (rješenje br. 08-1390/1 od 24.10.1979). Na osnovu rješenja Uprave za zaštitu kulturnih dobara Ministarstva kulture Crne Gore iz 2014. godine (UP/I br. 03-128/2014-3 od 25.09.2014) izrađen je konzervatorski projekat koji je poslužio kao polazna osnova za idejno rješenje i glavni projekat.
Cilj zahvata bio je dvostruk:
- osigurati očuvanje i konstruktivnu stabilnost izvornog istorijskog sklopa, i
- uvesti novu, održivu i javno korisnu funkciju, zasnovanu na programima kreativnih i kulturnih industrija.
ISTORIJSKI I PROSTORNI KONTEKST
Tamnica Jusovača je nastala u osmanskom periodu, sredinom XIX vijeka, a podigao ju je Jusup Mučin Krnjić. Prvobitno je služila kao turska tamnica i takvu namjenu je zadržala i nakon oslobođenja Podgorice 1879. godine, sve do 1945. godine. Kompleks je formiran kao zatvoren, zidom ograđen sklop sa više objekata unutra, što ga danas čini jedinstvenim svjedočanstvom zatvorske i upravne arhitekture Podgorice iz tog perioda.
Kompleks je izdužen u pravcu sjever–jug, sa blagim otklonom ka sjeveroistoku. Unutar perimetralnog kamenog zida prostor je podijeljen na dva dijela:
- južni, manji dio – izdvojen objektom veće tamnice, koji ga fizički odvaja od ostatka kompleksa;
- sjeverni dio – u kojem su bile smještene manja tamnica, pomoćni objekti (kuhinja, magacin) i druge prateće prostorije.
Sa zapadne strane nalazi se glavna kapija koja uvodi u kompleks. Iznad nje je formiran trijem koji povezuje upravni dio i tamnički objekat (bivša upravna zgrada i veća tamnica – danas zajednički tretirane kao Objekat 2). Na ćoškovima perimetralnih zidova kasnije su dograđene kule–stražare, dostupne jednakokrakim kamenim stepenicama sa spoljne strane zida.
KONZERVATORSKI USLOVI
Rješenjem o konzervatorskim uslovima propisano je da se sanacija i revitalizacija kompleksa moraju zasnivati na:
- autentičnoj dokumentaciji i snimku zatečenog stanja,
- sprovođenju i prezentovanju konzervatorskih istraživanja prije intervencija,
- jasnom razlikovanju izvornog i novog,
- mjerama sanacije, restauracije, konsolidacije i adaptacije,
- poštovanju principa da se ne umanjuju zatečene kulturne vrijednosti, već da se očuvaju i interpretiraju.
Drugim riječima, adaptacija je bila dozvoljena samo nakon sprovedenih konzervatorskih mjera i samo na način koji obezbjeđuje održivo korišćenje dobra.
ZATEČENO STANJE
U vrijeme izrade projekta kompleks je bio u cjelini zapušten i obrasao u rastinje, što je otežavalo i sam snimak. Sjeverni dio ogradnog zida bio je djelimično urušen, dok su zapadna, južna i istočna strana očuvane u punoj visini, ali sa izraženom patinom, mahovinom i oštećenjima u fugama, što je ugrožavalo stabilnost kamene jezgre.
Manja tamnica i pomoćni objekti (kuhinja i magacin) bili su bez krovne konstrukcije i u stanju ruševine. Unutrašnji teren bio je neujednačen i na više mjesta nepristupačan.
Objekat 2 (upravna zgrada + veća tamnica) bio je sačuvan u punim gabaritima, ali je imao ozbiljna oštećenja:
- uništen krovni pokrivač na većem dijelu objekta,
- prodor vode koji je oštetio drvene međuspratne i krovne konstrukcije,
- koroziju metalnih elemenata i rešetki,
- tragove požara u centralnoj zoni,
- u južnom krilu – kasnije, neautentične intervencije iz perioda kada je objekat korišćen za stanovanje (betonske tavanice, promijenjeni otvori, pregradnje, betonske košuljice preko svih podova radi ublažavanja vlage).
Ove činjenice bile su ključne za kasnije odluke o djelimičnoj rekonstrukciji i zamjeni neautentičnih elemenata.
KONCEPT PRENAMJENE
Lokacija Jusovače prepoznata je kao realan potencijal za regeneraciju zanemarenog dijela grada kroz programe kulture, kreativnih industrija i rezidencijalne razmjene. Zato je u okviru Objekta 2 predviđen radni “co-share” prostor za autore iz oblasti dizajna, arhitekture, grafičkog i industrijskog dizajna, kao i ICT sektora (startapovi, razvoj video igara i sl.), uz rezidencijalne kapacitete namijenjene privremenom boravku učesnika programa.
Osnovni princip bio je: nova funkcija mora da poštuje spomenički integritet, da bude dovoljno fleksibilna i da obezbijedi održivo korišćenje objekta bez novih velikih dogradnji.
FUNKCIONALNA ORGANIZACIJA
Prizemlje je organizovano oko centralnog poluatrijuma i podijeljeno na dvije zone.
Desna zona (istočni trakt): prijemni prostor sa recepcijom i mini-lobijem, vertikalne komunikacije (stepenište i lift), hodnik koji vodi ka unutrašnjem dvorištu, restobar i rezidencijalni smještaj formiran u zoni nekadašnjih tamničkih ćelija. Ostvareno je 29 ležajeva različite tipologije, sa idejom da se kroz rezidencijalni program podstakne saradnja aktera iz kreativnog i ICT sektora.
Lijeva zona (zapadni trakt): ulaz i recepcija za multifunkcionalnu konferencijsku salu kapaciteta oko 60 sjedećih mjesta, sa pratećim sanitarnim blokom. U ovoj zoni su i tehničke prostorije: hidrotehničke instalacije, elektroinstalacije jake i slabe struje, kao i prostorija za sprinkler sistem sa rezervoarom.
Sprat i galerija: sprat je u cjelini namijenjen kreativnim laboratorijama i zajedničkim radnim prostorima. Na ovom nivou nalazi se 55 radnih mjesta, dok je u zoni galerije iznad centralnog dijela potkrovlja formirano dodatnih 16 radnih mjesta – ukupno 71. Prostori su planirani kao fleksibilni, sa manjim pomoćnim sadržajima (sanitarije, ostava, rekreativna prostorija, mala kafeterija i zona za odmor).
MATERIJALIZACIJA
Materijalizacija je usklađena s konzervatorskim uslovima i zasniva se na maksimalnom zadržavanju izvornog kamenog platna. Nakon uklanjanja naknadnih malterisanih slojeva predviđeno je prezentovanje kamenih fasada u izvornom obliku; samo u zonama većih oštećenja primjenjuje se kombinacija kamena i maltera.
Zadržava se jednakokrako kameno stepenište ka trijemu iznad glavne kapije. Krov ostaje dvovodni, pokriven kanalicom, sa olukom od pocinkovanog lima pravougaonog presjeka. Drvena stolarija i metalne rešetke se rekonstruišu u izvornom obliku i materijalu. Svi spoljašnji okviri otvora planirani su u drvetu, u skladu sa istorijskim stanjem.
U enterijeru su zadržani kameni zidovi gdje je to bilo moguće; ruševni bondruk-zidovi prezidani su u giter bloku, uz prezentaciju uzoraka. Drvena međuspratna konstrukcija u lijevom bloku projektovana je u skladu sa izvornom drvenom tavanicom. Kameni svodovi u zoni nekadašnjih ćelija čuvaju se i prezentuju.
KONSTRUKCIJA
Objekat pripada zidanim konstrukcijama sa kamenim zidovima debljine 50–80 cm. Zbog nove funkcije, zahtjeva stabilnosti i konzervatorskih ograničenja, kompleks je tretiran kao dvije konstruktivne cjeline (KC1 i KC2). Horizontalne konstrukcije su kombinovane: u KC1 su tavanice armiranobetonske, dok su u KC2 drvene – u skladu sa zahtjevom konzervatora da se sačuva izvorni karakter. U nivou tavanica izvedeni su AB serklaži, kao i armiranobetonsko ojačanje temelja. Krovna konstrukcija je pretežno drvena, a na većim rasponima ojačana vruće valjanim čeličnim profilima. Na ovaj način prenos horizontalnih i vertikalnih opterećenja obezbijeđen je na postojeće, ojačane zidove i dalje na temeljno tlo, bez uvođenja novih, vidljivih konstruktivnih sistema.
PREDLOŽENI KONZERVATORSKI POSTUPCI I MJERE
1. Očuvanje izvornog sklopa
- u potpunosti se zadržava gabarit objekta po horizontali i vertikali;
- ne remeti se izvorna dispozicija kamenih zidova;
- kameni svodovi se čuvaju i konzerviraju; dio svoda u hodniku prizemlja, gdje je ranije bila izvedena AB ploča, rekonstruiše se;
- zadržavaju se svi dimnjaci sa kanalima u jezgru kamenih zidova; po potrebi se mogu koristiti i kao ventilacioni kanali;
- planirano je obijanje malterisanih slojeva sa kamenih zidova i njihovo čišćenje, nakon čega se – zavisno od oštećenja – fasade mogu prezentovati u izvornom, kamenom obliku ili u kombinaciji kamen/malter;
- spojnica se otvara do cca 2 cm i dersuje produžnim malterom prema uputstvu konzervatora i probama na licu mjesta.
2. Konstruktivno ojačanje
Najveća oštećenja registrovana su u južnom krilu objekta. Tu je, radi statičke sigurnosti i seizmičke otpornosti, predviđeno provlačenje armiranobetonske ploče: postojeće betonske naslage se uklanjaju do kamene konstrukcije svoda, postavlja se armatura u skladu sa projektom konstrukcije i vrši se betoniranje. Ploča se provodi i preko zona urušenih ili oštećenih drvenih konstrukcija. U kombinaciji sa AB serklažima na vrhu kamenih zidova formira se konstruktivni sklop koji zadovoljava savremene zahtjeve stabilnosti, bez vidnog narušavanja spoljnog izgleda.
3. Zamjena neadekvatnih elemenata i prezentacija
- zidovi od bondruka koji su bili u lošem stanju i nijesu se mogli sanirati zamijenjeni su zidovima od opeke odgovarajućih dimenzija. Razlog je dvostruk: nedostatak autentičnog materijala (drvo, malter) i nedostatak potrebnih protivpožarnih i konstruktivnih karakteristika;
- reprezentativni, dobro očuvani dijelovi bondruk-zidova isječeni su u formate 100×100 cm i prezentovani u staklenim vitrinama u hodnicima, kao materijalni dokaz izvornog načina zidanja;
- plafonske konstrukcije od trske, letvica i maltera zamijenjene su savremenim slojevima koji obezbjeđuju bolju toplotnu i protivpožarnu zaštitu, uz završnu obradu malterom – kako bi se zadržao izvorni vizuelni karakter.
4. Adaptacija za novu namjenu
- radi uspostavljanja kontinuiranog kretanja po objektu, na mjestima nekadašnjih zazidanih vrata probijeni su otvori za vrata;
- na zapadnoj fasadi formiran je novi otvor sa obradom okvira u skladu sa postojećim;
- prozorski otvori su u cjelini očuvani, izuzev jednog na južnom spratu dvorišne fasade, koji je nastao u skoro vrijeme i koji nije bio usklađen s proporcijama istorijskog sklopa;
- na istočnom (dvorišnom) zidu prizemlja umjesto vrata formirani su prozorski otvori zbog niske kote prostorija i potrebe da se spriječi prodor vode pri obilnim padavinama;
- u krov je uveden horizontalni krovni otvor koji obezbjeđuje osvjetljenje galerijskog prostora, ali na koti koja ne narušava sagledivost objekta.
OBJEKAT: NEPOKRETNO KULTURNO DOBRO TAMNICA “JUSOVAČA”
OBJEKAT BROJ 2 OGRADNI ZIDOVI I KULE STRAŽARE
LOKACIJA: katastarska parcela 2131,
KO Podgorica III U zahvatu Prostornog urbanističkog plana Podgorica
STUDIO SYNTHESIS architecture&design©
Baku 52/10, 81000 Podgorica
PROJEKTANTSKI KONZORCIJUM: STUDIO SYNTHESIS architecture & design & CAU Centar za arhitekturu i urbanizam
Odgovorni konzervator: Slavica Jurišević, dipl.inž.arh.
Odgovorni inženjer: Dr Sonja Radović Jelovac, dipl.inž.arh.
Konstrukcija:
Radovan Radović, dipl.inž.gradj.
Predrag Marković, dipl.inž.gradj.
Rade Živković, dipl.inž.gradj.
PROJEKTANTI:
Marija Lukić, spec. sci. arh.
Milena Obradović, dipl.inž.arh.
Dragana Mihić Tešanović dipl.inž.arh.
Danijela Mijailović, dipl.inž.arh.
SARADNICI :
Milica Fatić, spec. sci. arh.
Marko Jović, dipl.inž.arh.
Marija Vuletić, dipl.inž.arh.
INVESTITOR:
Ministrastvo javnih radova
Glavni Grad Podgorica
Ministarstvo Kulture Crne Gore
Površina lokacije: 3 942 m2
Površina objekata: 1 213 m2
Komentari(0)