PROJEKAT LOŽIONICA

Objekat Ložionice, koji je zajedno sa Vodotornjem izgrađen prije jednog vijeka, služio je za grijanje vode koja je pokretala parnu mašinu u lokomotivi. Radijalno postavljen šinski sistem usmjeravao je vozove u polukružno postavljen objekat, formirajući tako upušteni predprostor kružnog oblika – Okretnicu.

Ova specifična namjena diktirala je formiranje vrlo interesantnog prostora, koji kasnije biva oivičen Mostarskom petljom i drugim saobraćajnicama, koje ga postavljaju u centar užurbanog gradskog konteksta.

Za reaktivaciju ovog prostora raspisan je konkurs, od strane naručioca Vlade Republike Srbije, Kancelarije za IT i eUpravu sa nacionalnom platformom Srbija Stvara. Prvo mjesto odnosi arhitektonski studio AKVS, sa timom koga čine: autori Anđela Karabašević i Vladislav Sudžum, osnivači studija AKVS, i saradnici Ana Petrović, Marija Matijević, Zoja Milić i Vuk Zlatković.

Pobjedničko rješenje vrlo je čitljivo pružilo uvid u stvaralački proces u kome se jasno identifikuje prostorni, vremenski, kulturološki i bioekološki kontekst u kome nastaje. Autori su vrlo otvoreno uklopili svoje rješenje u kulturno-istorijsko okruženje, vidljivo iščitavajući sekvence industrijskog nasljeđa ovog prostora. Zadržavanje morfologije postojećih objekata Ložionice i Vodotornja, ali poštujući i amfiteatralno postavljenu Okretnicu kao centar budućih javnih prostora i dešavanja, pružilo je osnovu na kojoj su dalje nadograđivali svoju ideju.

Trajektorije nekadašnjih željezničkih šina utisnute su u materijalizaciju parternog rješenja i kroz objekat Aneksa uvode posjetioce u ovaj kompleks, povezujući na taj način prošlost i sadašnjost. Vodotoranj dobija novu ulogu kao reper prostora i scena nekih budućih projekcija i izložbi.

Sam objekat Ložionice dobija namjenu kreativnog haba, sa veoma interesantnim rješenjem otvorenog radnog prostora, koji je riješen u vidu radijalno postavljenih terasa različite nivelacije.

Javni prostor nekadašnje Okretnice, koji zadržava oblik amfiteatra, postaje centralna fokusna tačka koja okuplja okolne sadržaje u centar, žižu, kako ga opisuju autori. Ovaj prostor je pod direktnim uticajem podzemnih voda koje su posljedica uvođenja Mokroluške rijeke ispod zemlje, u kolektor, koji ne prihvata okolnu atmosfersku vodu. Zbog toga je javni prostor zamišljen kao vodopropustljiva površina, koja bi u vrijeme jakih kiša mogla da prikupi značajnu količinu vode, a zatim je uz pomoć podzemnih cisterni polako i otpušta. Ovako, projekat uspješno inkorporira SUD sisteme (Sustainable Drainage Systems), koji su danas u većini razvijenih zemalja neophodan dio projektnih rješenja.

Pješačka pasarela - zastakljeni eskalator povezuje ovaj prostor sa javnim prostorom – terasom Aneksa koja levitira na trećem spratu objekta, pa se tako ideja o javnom zelenom prostoru izdiže iznad uobičajenog prostornog konteksta i izmješta u novu dimenziju u kojoj ostvaruje komunikaciju sa vizurama ka ostalim dijelovima grada (Most Gazela, Beograd na vodi i dalje, ka Topčideru i Dedinju).

Ipak, možda i najinovativnija ideja ovog kompleksa jeste oblaganje fasade objekta fotobioreaktorom, čime bi se ostvarilo prečišćavanje vazduha, i to na mjestu koje je godinama jedno od najzagađenijih u gradu.

O samoj projektantskoj viziji, izazovima u realizaciji i konačnom ishodu ovog kompleksnog projekta, a zahvaljujući ljubaznosti AKVS tima, govore autori pobjedničkog rješenja, čija je realizacija u toku:

ŠTA SMATRATE PRESUDNIM U IZDVAJANJU VAŠEG RADA U ODNOSU NA OSTALE NA RASPISANOM KONKURSU?

AKVS: Teško nam je da odgovorimo na ovo pitanje. Drago nam je što je naš rad izabran od strane stručnog žirija, a posebno nam je drago što smo sa njime ušli u realizaciju. To je za nas zaista jedno nezaboravno životno iskustvo, i sve za šta smo se borili tokom posljednjih 13 godina naše prakse i nekoliko desetina konkursa na kojima smo učestvovali. Svi javni objekti bi trebalo da budu birani putem arhitektonskih konkursa, a onda realizovani uz učešće autora do samog kraja, jer samo tako zaista unapređujemo naš grad i naše okruženje i pomjeramo granice u razumijevanju i korišćenju prostora koji oblikuju naše živote. Mi smo svaki konkurs radili iz duše, i kako bi rekao jedan od naših uzora, arhitekta Aleksandar Keković, ponekad se desilo da nas žiri ne zaobiđe.

U OBRAZLOŽENJU RADA VRLO STE SNAŽNO OPISALI VAŽNOST ČITLJIVOSTI IDENTITETA PROSTORA KOJIM SE BAVITE. KOLIKO JE TO VAŽNO I PRISUTNO U SVIM SFERAMA ARHITEKTONSKO-URBANISTIČKOG DJELOVANJA U GRADSKOM PROSTORU? DA LI MLADI PROFESIONALCI DANAS UČE O TOME U TOKU STUDIJSKIH PROGRAMA? KOLIKO JE TO VIDLJIVO U SAVREMENOJ ARHITEKTONSKOJ PRAKSI U REGIONU?

AKVS: Svaki prostor ima svoj identitet, pitanje je samo koji motivi stoje iza tog identiteta. Tokom rada na konkursu Ložionice postavili smo nekoliko ključnih fokusa koji su generisali čitavo rješenje, a kasnije su tokom realizacije držali sve učesnike izgradnje na okupu svi smo jasno znali za šta se borimo, od čega ne odustajemo, a sa čim možemo praviti kompromise. Na primjer, jedan od naših prioriteta od samog početka bio je da se u potpunosti očuva jedinstvo originalnog prostora Ložionice, bez pregrađivanja i dijeljenja na sitnije cjeline. Umetanjem sa-mostalne strukture, žute čelične galerije sa terasama koje lebde u originalnom prostoru, postigli smo da se isti može doživjeti i sagledavati u cjelini, iz različitih, novih perspektiva, sa visine.

Što se tiče studijskih programa, ovo je po nama jedan od ključnih aspekata arhitektonskog projektovanja koji bi trebalo da se uči i vježba tokom i poslije fakulteta, jer pomaže mladim arhitektama da pročiste šta projektuju i za kakav prostor se bore, i osigurava da očuvaju svoje rješenje tokom buduće realizacije, koja ume da bude prilično surova ako joj se ne pristupi na pravi način.

VAŠ RAD JE, SAGLEDAVAJUĆI INTEGRALNO KULTURNO-ISTORIJSKO NASLJEĐE PROSTORA, ALI I BIOKLIMATSKE I LOKALNE ATMOSFERSKE USLOVE, OBUHVATIO ŠIROK SPEKTAR MOTIVA KOJI SU OKOSNICA POBJEDNIČKOG RJEŠENJA. DA LI JE SAGLEDAVANJE I INKORPORIRANJE BIOEKOLOŠKIH NAČELA DANAS OBAVEZNI DIO ARHITEKTONSKO-URBANISTIČKOG DJELOVANJA? SMATRATE LI TO TRENDOM ILI NEO-PHODNOŠĆU SA OVE CIVILIZACIJSKE TAČKE?

AKVS: Svakako je oduvijek bilo neophodno danas više nego ikada prije. Svaki projekat počinjemo detaljnim istraživanjem i sagledavanjem energije mjesta prirodne, društvene, kulturnoistorijske. Moglo bi se reći da je, po nama, energija osnovni materijal sa kojim arhitekta radi i odakle svaki naš projekat nastaje.

Na primjer, u slučaju Ložionice jako nam je bilo bitno osloboditi južni brod objekta, kao akumulator sunčeve svjetlosti i toplote. To je uslovilo i poziciju zgrade Aneksa na sjeveroistoku parcele, tako da ne smeta sagledavanju i osunčanju Ložionice. Gabionski paneli koje smo postavili na nekadašnjim ulascima lokomotiva u depoe projektovani su tako da svojom dimenzijom (5 m visina, 1 m širina, 15 cm debljina), kao i veličinom i gustinom željezničkog kamena kojim su punjeni, propuštaju sunčevu svjetlost unutar prostora.

Zbog kružnog gabarita zgrade, tokom dana sa kretanjem Sunca kreću se i svjetlosne sjenke, što zaista čini da prostor diše sa svojim okruženjem i prirodnim ritmovima. Stakleni prozori i vrata oko gabionskih panela projektovani su da se većim dijelom otvaraju, kako zbog održavanja, tako i zbog prirodnog provjetravanja prostora Ložionice – vazduh koji struji kroz kuću u vrelim ljetnjim večerima rashladio bi se prolaskom kroz filter nakvašenog kamena u gabionima. Svaki aspekt projekta jasno je bioekološki određen: parterno uređenje je skoro 90% potpuno vodopropusno, što čini otvoreni prostor otpornim na olujne nanose kiše.

Zgrada Aneksa ima kiseoničnu opnu bambusa i puzavica koji prečišćavaju vazduh, a očekujemo i da će postati omiljeno stanište insektima i pticama Beograda. Jako nam je bitno da stvaramo inkluzivan i harmoničan prostor za sve ljude i za sva živa bića.

„OBLAČENJE“ FASADE OBJEKTA FOTOBIOREAKTOROM I IDEJA O PREČIŠĆAVANJU VAZDUHA UZ POMOĆ ALGI REVOLUCIONARNA JE I ZA MNOGO TEHNOLOŠKI NAPREDNIJE ZEMLJE. KAKO STE DOŠLI NA OVU IDEJU I ŠTA SE DESILO U PROSTORU IZMEĐU IDEJE I REALIZACIJE?

AKVS: Skoro 400 novih radnih mjesta i oko hektar javnog prostora neposredno uz Mostarsku petlju, kao jednu od najzagađenijih tačaka u gradu, za nas je bio alarm da arhitektura mora primarno i aktivno učestvovati u ozdravljenju gradskog prostora.

Savremeni sistemi fotobioreaktora su po nama jedna od najefikasnijih metoda prečišćavanja vazduha u gusto izgrađenom gradskom tkivu kakva je naša lokacija jedna epruveta koju smo zamislili u okviru fasadne opne prečnika je 70 cm i visine 7 m, što je oko 3 m³ vode, i efektivno može da zamijeni oko 10 stabala drveća starosti 10 godina. Dakle, 200 epruveta bi mijenjalo 2000 stabala, što je zaista impozantno.

Tokom razrade projekta istraživali smo mogućnosti realizacije ovakvog sistema u saradnji sa Institutom za multidisciplinarna istraživanja, čiji tim je izveo Liquid3 prvi fotobioreaktor u Srbiji. Fotobioreaktori su na različite načine inkorporirani u fasadne sisteme u svijetu, ali u ovoj razmjeri do sada nisu izvedeni nigdje.

Za Ložionicu, naše rješenje je bilo da, umjesto fotobioreaktora, na fasadi posadimo vertikalnu šumu bambusa, koji su zbog svoje velike lisne površine efikasni prirodni filteri vazduha jer procesom fitoremedijacije apsorbuju zagađivače, PM2.5 i PM10 čestice, čađ...

Bambusi su agresivne i moćne biljke, zahtijevaju posebne uslove, pa smo za Aneks projektovali specijalne saksije koje omogućavaju rast i održavanje na visini. Posebna fasadna konstrukcija drži velike lebdeće saksije bambusa, dok inoks sajle stvaraju paučinastu opnu koja ih štiti od vjetra i snijega. Upareni sa nekoliko vrsta puzavica, stvaraju biodiverzitet i otpornost cijelog ekosistema. Svakako, jedna magična i zdrava mikrosredina za život i rad na ovom mjestu.

ISTRAŽIVAČKI PROCES KROZ KOJI STE MORALI PROĆI DO KONAČNOG RJEŠENJA SAGLEDAVA SE U RAZLIČITIM ASPEKTIMA – FUNKCIONALNOJ ORGANIZACIJI, MATERIJALIZACIJI, SADRŽAJIMA... ISTOM PAŽNJOM PRISTUPATE OBJEKTIMA, ALI I NEPOSREDNOM OKRUŽENJU. DA LI STE U OVOM SVEOBUHVATNOM PRISTUPU SARAĐIVALI SA DRUGIM STRUKAMA I NA KOJI NAČIN?

AKVS: Da bi naši projekti bili izvodljivi, neophodno je da za svako inovativno rješenje koje predložimo znamo tačno kako se izvodi, od kojih materijala, sa kakvim detaljima, kako radi i kako se održava. To često znači da svako rješenje prvo moramo napraviti sami u sopstvenim uslovima – samo tako je prihvatljivo u daljoj razradi, umjesto nekih provjerenih, standardizovanih rješenja građevinske industrije.

Naravno, nakon naše inicijalne faze internog istraživanja u okviru biroa, u razradu i izvođenje svakog rješenja uključuju se i druge struke svi zajedno dovodimo projekat do realizacije.

KOLIKO STE KAO AUTORI BILI ANGAŽOVANI U TOKU IZVOĐENJA RADOVA NA GRAĐENJU KOMPLEKSA?

AKVS: Na naše veliko zadovoljstvo, investitori projekta imali su povjerenja u nas i naše rješenje od samog početka pa do kraja. Zaista smo imali priliku da sa timom investitora, projektanata i izvođača razradimo svaku instancu našeg konkursnog rješenja do potpune realizacije, što je, nažalost, jako rijetko u našoj struci, pogotovo kada su konkursna rješenja u pitanju. Nadamo se da će Ložionica postati primjer dobre prakse koji će se češće dešavati u budućnosti.

Na kraju, u duhu koji je ovaj projekat tako izuzetno predstavio, a to je ideja o progresu ovog prostora kao dijela živog, pulsirajućeg gradskog organizma, navodimo i reči samih autora u obrazloženju rada:

„Poslovni aneks je pozicionisan na lokaciji tako da omogući sagledavanje Ložionice, Vodotornja i Okretnice sa svih strana, i da svojom pojavom bude najava nove prekretnice u tehnološkom, kreativnom i naučnom razvoju društva u savremenom trenutku, kao što je to prije tačno jednog vijeka bila sama Željeznica, i prije skoro pola vijeka Autoput Beograd-Niš i Mostarska petlja na istom mjestu.“